(Bài đăng trên Thể thao Văn hoá 3/8/2007)

Tôi ở đây là một đứa trẻ nhỏ, đã từng nghĩ chuyện và cổ tích mãi mãi là những gì tốt đẹp nhất.

Ở trong đó có thiện và ác, có xấu và đẹp. Người tốt phải được nhiều, kẻ xấu rồi sẽ phải chịu hậu quả.

Đồng thoại và cổ tích có lẽ quan trọng với trẻ con (với tôi) như cái ta tin, ta dựa vào, ta mơ ước.

Nhưng tôi bị phản bội.

Những câu chuyện cổ tích càng ngọt ngào thánh thiện bao nhiêu càng tổn thương sâu sắc tới tâm hồn và tính cách của tôi bấy nhiêu. Biến tôi (trẻ con) thành một người hung hãn, yếu đuối, hoài nghi và lầm lũi.

Nghĩ lại, nó là những cơn stress nhẹ, những chấn thương tâm lý dạng nhẹ nhưng dai dẳng và ám ảnh.

Chắc chắn Bạch Tuyết là xinh đẹp, ai gặp cũng thiện cảm ngay với cô chỉ vì cô đẹp, và ngay cả với hoàng tử một hôm ghé qua nhìn thấy cái xác chết đó cũng yêu luôn từ cái nhìn đầu tiên. Chắc chắn Lọ Lem là xinh đẹp, cây đũa thần của bà tiên chỉ mang cho cô những “giá trị phụ gia” như ngựa xe quần áo, còn cô có được tình yêu là bởi nhan sắc với hoàng tử ngay từ cái nhìn đầu tiên. Chắc chắn những người đẹp thường đi kèm theo những đức tính tuyệt vời nhất, sự tốt đẹp của nhân cách và tâm tính bộc lộ hết ra bên ngoài, lồ lộ mà không một táo độc, không một áo rách quần nát nào che giấu nổi. Và họ hạnh phúc sau nhiều bất công.

Một cách bản năng, không đứa trẻ nào không mãn nguyện khi thấy một happy ending cuối câu chuyện, hoàng tử phải lấy công chúa, những người tốt thì tốt từ đầu xuống đến gót giầy.

Nhưng gấp sách lại là một thế giới khác, những cảm xúc khác. Tôi chỉ cảm nhận sâu sắc rằng thế giới đó không phải tôi.

Chắc chắn mẹ con nhà Cám vừa xấu xí vừa độc ác. Chắc chắn những mụ phù thuỷ phải già khọm, xấu xí, không bao giờ được ai yêu, không chồng con, không thấy những cái gì đẹp, bởi bản thân họ là bóng tối của cái đẹp. Chắc chắn Cám sẽ bị cắt cổ rồi dìm đầu lâu vào trong hũ mắm, chắc chắn xà tinh Gorơnức sẽ chết, cứ nhà giàu là tham lam độc ác, cứ người nghèo thì mới có thể thành người lương thiện và cao thượng. Bao nhiêu các tên nhà giàu đã chết chìm trong những câu chuyện hả hê của nhân gian.

Khi bạn ở tầm cao 1m70, có thể bạn sẽ cười tủm và bảo, ôi giời ơi, thế gian có vay có trả, cổ tích chẳng qua là cách để người đời rạch ròi yêu và ghét, tốt và xấu, đòi lại công lý tuyệt đối và lý tưởng, cái mà ngoài đời có thể họ cũng chỉ biết mơ ước.

Nhưng khi bạn nhỏ bé, bạn ở giữa bao nhiêu những điều mới lạ và băn khoăn, bạn soi gương và đau đớn phát hiện ra bạn chỉ giống mụ phù thủy, bạn xấu như Cám, bạn cứ trông chờ mãi một bà tiên không bao giờ đến và khóc vùi trong những cơn mơ về một tương lai bất hạnh, chỉ vì bạn xấu xí, thì sao?

Và khi những câu chuyện cổ làm bạn khăng khăng rằng, hạnh phúc chỉ đến với những ai xinh đẹp, tức là sẽ không bao giờ ta hạnh phúc, dù ta hiền lành, ta chăm làm, thì ta – chỉ vì xấu – mà mất hết những cơ hội hạnh phúc?

Nghĩ rằng nhan sắc quan trọng nhất trên đời, nghĩ rằng cuộc đời ta biết bao nỗ lực, cố gắng, học nấu bếp, nhặt rau, học quét nhà, giặt quần áo khéo léo… cuối cùng chỉ là để chờ mong một chàng hoàng tử đến đón mới là có hạnh phúc. Chả lẽ một chàng hoàng tử đến đón mới là cái đích đảm bảo hạnh phúc, và đời ta chỉ quay quanh hoàng tử sao?

Trong trái tim bé con, những hoài nghi im lặng đó dằn vặt dữ dội. Chẳng lẽ nhan sắc là cái quyết định tất cả, đáng quý nhất? Còn những người xấu xí trán dô đầu búa tạ như mình thì sao? da đen tay chân dài lòng khòng như mình thì sao? Những người cửa miệng cái câu “trông mặt mà bắt hình dong” trở thành kẻ thù không đội trời chung với tôi. Những câu chuyện cổ tích nhân – quả, thiện – ác trở thành bóng tối trong tôi.

Cho đến bây giờ tôi vẫn tin nhan sắc là tài sản lớn lao nhất của người phụ nữ (dù bạn dùng thước đo nào). Và trong bản năng, tất cả những gì tôi làm từ khi tôi tám tuổi đến giờ chỉ có một mục đích duy nhất là giãy ra khỏi cái ám ảnh đó, chứng minh rằng tuy tôi không có nhan sắc nhưng tôi sẽ làm việc, tôi sẽ có hạnh phúc của mình, tôi sẽ cố gắng chứng minh những câu chuyện cổ tích là sai, rằng Cám cũng có người yêu, rằng mụ phù thuỷ cũng có gia đình, khi mụ phù thuỷ chết chắc chắn có người rơi nước mắt, chứ không phải cả thế giới vỗ tay vui sướng. Rằng một cô gái xấu xí và xấu xa đến mấy rồi cũng sẽ có người thương yêu.

Chính vì thế tôi tha thiết yêu Truyện cổ Andecsen.

Bởi những kết thúc đau buồn, bởi những câu chuyện không có happy ending, em bé bán diêm chết trong đêm giá lạnh, bà tiên chỉ là mơ, chú lính chì dù có tình yêu tuyệt vời thì vẫn tan ra trong lửa, mà tình yêu không có phép lạ nào cứu họ như ta tưởng và ta mong. Và nỗi đau của một bà mẹ mất con, cái chết của người yêu cô gái, những cái đó mới là đời sống thật, nó gần với đời sống thật hơn. Rằng những người đẹp cũng sẽ có bất hạnh, những nỗi đau của ta thì người khác không bù đắp, những bà tiên chỉ hiện ra để an ủi động viên chứ không làm thay, chạy theo hầu những nhân vật cổ tích lười biếng và viển vông suốt ngày trông chờ vào phép lạ của… người khác (chứ không phải trông chờ vào nỗ lực của bản thân mình).

Vì như thế, tôi cảm thấy tôi trở nên dũng cảm. Rằng chuyện thiếu nhi không chỉ toàn một màu hồng, trong tâm cảm, tôi cảm thấy đó mới là cuộc sống sau này mà ta sẽ gặp. Cảm giác không nên trông chờ, không nên mơ ước. Mà nên tin rằng ta tuy xấu xí nhưng ta cũng đáng quý lắm chứ. Nếu bà tiên không đến với ta, thì ta cũng không thèm đến
với bà
tiên nữa.

Tôi nghĩ rằng có lẽ nên cảm ơn những câu chuyện xưa cũ đó và những vết thương trong tâm hồn thơ bé đã làm tôi thoát ra khỏi được những ấu trĩ mà nhiều người đã làm cha làm mẹ rồi vẫn còn không nhận ra, và áp đặt cho con. Rằng, công chúa thì phải đẹp, công chúa thì phải lấy hoàng tử, hoặc những nhân vật hoạt hình nhìn mặt đoán ra ngay ai xấu ai tốt, trẻ con thì ngu, chỉ biết tin thôi, nào biết lập luận, và trẻ con thì biết gì mà suy với chả nghĩ.

Thì trẻ con có biết gì đâu, nên mới thành người lớn bây giờ.

(Gần đây, ở nước ngoài, cũng đã có nhiều nghiên cứu khoa học lên tiếng về vấn đề chuyện cổ tích, truyện thiếu nhi, chuyện đồng thoại bóp méo thẩm mỹ quan và giá trị quan của trẻ nhỏ. Làm trẻ nhỏ tự ti, làm trẻ sùng bái vẻ bề ngoài, làm trẻ khó hoà đồng trong đám đông. Không rõ ở Việt Nam có học giả nào nghiên cứu vấn đề đó chưa.)